Optymalizacja stanu odżywienia niezmiennie stanowi jeden z kluczowych elementów terapii mukowiscydozy. Jeszcze do niedawna głównym celem leczenia żywieniowego było zapobieganie niedożywieniu m.in. poprzez stosowanie wysokokalorycznej diety czy odpowiednio dopasowanej suplementacji enzymami trzustkowymi. Natomiast w ostatnich latach stan kliniczny większości chorych na mukowiscydozę uległ znaczącej poprawie, w tym dzięki wprowadzeniu do praktyki klinicznej leczenia przyczynowego modulatorami białka CFTR (ang. cystic fibrosis transmembrane conductance regulator). Dzięki temu coraz więcej osób osiąga prawidłową masę ciała, z kolei to korzystnie wpływa na przebieg choroby podstawowej, np. obserwuje się poprawę funkcji płuc, mniejsze ryzyko infekcji, a także wydłużenie oczekiwanej długości życia. W grupie dzieci i młodzieży prawidłowy stan odżywienia odgrywa niezwykle istotną rolę także w procesie wzrostu, rozwoju oraz dojrzewania. Jednocześnie pojawiają się nowe wyzwania żywieniowe, ponieważ rośnie liczba pacjentów prezentujących nadwagę czy otyłość. Klasyfikację stanu odżywienia chorych na mukowiscydozę przedstawiono w tab. 1. W kontekście zmian związanych z terapią przyczynową należy podkreślić znaczenie monitorowania parametrów żywieniowych z wykorzystaniem nowoczesnych metod przez zespół wielodyscyplinarny ośrodka mukowiscydozy. Tylko taka opieka umożliwia właściwe postępowanie diagnostyczne oraz modyfikację zaleceń w zależności od stanu klinicznego pacjenta.
Tab. 1. Klasyfikacja stanu odżywienia osób chorych na mukowiscydozę na podstawie wytycznych European Cystic Fibrosis Society (2018)

BMI – przydatne, ale niewystarczające
Wskaźnik masy ciała BMI (ang. body mass index) obliczany jest na podstawie pomiaru masy i wysokości ciała (u dzieci poniżej 2. roku życia zamiennie stosuje się parametr proporcji masy do długości ciała). Jest to szybkie, proste i powszechne na całym świecie narzędzie wykorzystywane do oceny stanu odżywienia – również u osób z mukowiscydozą. Jednak coraz częściej podkreśla się ograniczenia tej metody, ponieważ BMI nie dostarcza żadnych informacji na temat składu ciała. Na podstawie tego parametru nie jesteśmy w stanie ocenić zawartości tkanki tłuszczowej ani masy mięśniowej.
Co ciekawe, otyłość może występować też w przypadku wartości BMI mieszczącej się w granicach normy – mówimy wtedy o tzw. otyłości przy normalnej masie ciała. Jak sama nazwa wskazuje, jest to pewnego rodzaju „otyłość ukryta”. W takiej sytuacji całkowita masa ciała pacjenta jest prawidłowa, natomiast obserwuje się nadmiar tkanki tłuszczowej i (lub) niedobór masy mięśniowej. Przykład ten dobrze obrazuje, dlaczego sam pomiar masy i wysokości ciała oraz wyliczenie wartości BMI są niewystarczające do oceny faktycznego stanu odżywienia pacjenta (ryc. 1).
Ryc. 1. Czynniki wpływające na stan odżywienia w mukowiscydozie na podstawie Mukowiscydoza – choroba wieloukładowa, grafika własna

Czym właściwie jest skład ciała?
Całkowita masa ciała składa się z wielu różnych elementów (ryc. 2). Najważniejsze z nich to tkanka tłuszczowa (ang. fat mass – FM) oraz beztłuszczowa masa ciała (ang. fat-free mass – FFM). Każdy z komponentów składu ciała pełni określoną rolę oraz ma realny wpływ na zdrowie. Tkanka tłuszczowa jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu, magazynowania energii i produkcji niektórych hormonów. Problemem może być zarówno jej nadmiar, jak i niedobór. Z kolei masa mięśniowa nie odpowiada tylko za ruch i sprawność fizyczną – obniżoną zawartość beztłuszczowej masy ciała u pacjentów z mukowiscydozą powiązano z gorszym przebiegiem choroby podstawowej. Osłabienie siły mięśni oddechowych pogarsza funkcję płuc, zwiększa ryzyko zaostrzeń choroby oskrzelowo-płucnej, a co za tym idzie – wydłuża czas i (lub) częstość hospitalizacji.
Ryc. 2. Komponenty składu ciała człowieka, grafika własna

Skład ciała jest cechą osobniczą – oznacza to, że każdy człowiek ma inną zawartość tkanki tłuszczowej czy masy mięśniowej. Zależne jest to m.in. od wieku, płci, rasy i stylu życia (prowadzonej diety oraz aktywności fizycznej). Większy udział masy mięśniowej obserwuje się u mężczyzn, u Afroamerykanów, osób aktywnych fizycznie oraz spożywających odpowiednią ilość białka. Osoby młodsze też prezentują więcej beztłuszczowej masy ciała, ponieważ wraz z wiekiem dochodzi do ubytku masy mięśniowej. Z kolei organizm kobiety charakteryzuje się większą zawartością tkanki tłuszczowej w porównaniu do mężczyzn. Ponadto rozmieszenie tkanki tłuszczowej również jest zależne od płci – u kobiet gromadzi się ona zazwyczaj w okolicach bioder i ud, z kolei u mężczyzn występuje głównie w okolicach tułowia oraz brzucha.
Dodatkowym wyzwaniem jest prawidłowa ocena składu ciała w grupie dzieci i młodzieży ze względu na zmiany fizjologiczne zachodzące na różnych etapach rozwoju (np. w okresie niemowlęctwa, we wczesnym dzieciństwie czy w okresie dojrzewania).
Ryc. 3. Analiza składu ciała metodą BIA (ang. bioelectrical impedance analysis). Źródło własne, TANITA MC-780

Metody oceny składu ciała
Aktualnie istnieje wiele metod, dzięki którym możemy ocenić skład ciała pacjenta. Najpowszechniejszą z nich jest analiza metodą impedancji bioelektrycznej BIA lub inaczej:bioimpedancja elektryczna, (ang. bioelectrical impedance analysis). Przykład analizy składu ciała metodą BIA przedstawiono na ryc. 3. Rezonans magnetyczny (MRI), tomografia komputerowa (TK), ultrasonografia czy metody izotopowe także są pomocne, jednak w tym celu wykorzystuje się je stosunkowo rzadko.
Natomiast w praktyce klinicznej rekomendowaną metodę do oceny składu ciała (poza analizą BIA) stanowi badanie densytometryczne DXA (lub DEXA– ang. dual-energy X-ray absorptiometry). Dodatkową zaletą tej metody jest możliwość oceny gęstości mineralnej kości, czego nie można zrobić za pomocą BIA. Przykładową część omawianego badania przedstawiono na ryc. 4.
Ryc. 4. Przykład części badania densytometrycznego DXA (źródło: Soltman S., Hicks R. A., Naz Khan F., Kelly, A. Body composition in individuals with cystic fibrosis. J Clin Transl Endocrinol, 2021)

Zdrowie kości w mukowiscydozie
Jednym z powikłań mukowiscydozy może być obniżona gęstość mineralna kości. W konsekwencji pacjenci narażeni są na rozwój osteopenii i osteoporozy, które zwiększają ryzyko złamań oraz śmiertelność w tej grupie chorych. Szczególnie problematyczne są złamania żeber, ponieważ znacząco pogarszają funkcje oddechowe.
Przyczyny choroby kości związanej z mukowiscydozą (ang. cystic fibrosis related bone disease – CFBD) są złożone i wieloczynnikowe. Wpływ mogą mieć m.in. niedożywienie, niedobory witamin D i K, opóźnione dojrzewanie płciowe, cukrzyca związana z mukowiscydozą (CFRD), niska aktywność fizyczna czy przewlekły stan zapalny. Ponadto coraz więcej badań wskazuje na fakt, że sama dysfunkcja białka CFTR może wpływać na procesy przebudowy tkanki kostnej. Dodatkowo ryzyko występowania obniżonej gęstości mineralnej kości wzrasta wraz z wiekiem.
Tab. 2. Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia choroby kości związanej z mukowiscydozą (CFBD)

Głównym narzędziem do oceny gęstości mineralnej kości jest wspomniane wcześniej badanie densytometryczne DXA. Wraz z wydłużeniem życia pacjentów, a co za tym idzie – większym ryzykiem wystąpienia choroby kości związanej z mukowiscydozą, coraz częściej zwraca się uwagę na profilaktykę oraz wczesne wykrywanie CFBD. Rutynowa kontrola gęstości mineralnej kości w populacji chorych na mukowiscydozę zalecana jest już od okresu dziecięcego. Dzięki temu można odpowiednio wcześnie wdrożyć niezbędne działania oraz profilaktykę obejmujące m.in. optymalizację stanu odżywienia, prowadzonej diety i suplementacji, a także aktywności fizycznej.
Tab. 3. Rekomendacje ESPEN-ESPGHAN-ECFS dotyczące oceny ryzyka CFBD

Podsumowanie
Postęp w leczeniu mukowiscydozy przyczynił się do istotnej poprawy stanu odżywienia pacjentów oraz wydłużenia ich oczekiwanej długości życia. Jednocześnie zmieniający się profil żywieniowy chorych sprawia, że tradycyjne wskaźniki antropometryczne (takie jak np. BMI) są niewystarczające, ponieważ nie pozwalają na pełną ocenę stanu odżywienia oraz ryzyka powikłań. W praktyce klinicznej coraz większe znaczenie zyskuje analiza składu ciała obejmująca m.in. ocenę zawartości masy mięśniowej oraz tkanki tłuszczowej.
Densytometria DXA pozostaje obecnie jedną z najbardziej kompleksowych i rekomendowanych metod oceny składu ciała oraz gęstości mineralnej kości u osób z mukowiscydozą. Badanie to umożliwia identyfikację pacjentów z niekorzystnymi zmianami składu ciała lub obniżoną gęstością mineralną kości, które mogą nie być widoczne podczas rutynowej oceny antropometrycznej. Wczesne wykrycie tych zaburzeń pozwala na wdrożenie odpowiednich interwencji żywieniowych i medycznych.
W obliczu zmieniającego się obrazu klinicznego mukowiscydozy regularne monitorowanie składu ciała i zdrowia kości powinno stanowić integralny element wielodyscyplinarnej opieki nad pacjentem zarówno w wieku rozwojowym, jak i dorosłym. Złożoność zaburzeń żywieniowych, często prowadzących do powikłań metabolicznych, wymaga kompleksowego podejścia obejmującego współpracę dietetyka, pulmonologa, fizjoterapeuty. W ramach opieki personalizowanej często konieczne są także konsultacje specjalistów innych dziedzin (np. diabetologa, endokrynologa, gastrologa, ortopedy). Koordynowana opieka zespołu wielodyscyplinarnego ośrodka mukowiscydozy prowadzącego danego pacjenta powinna być zgodna ze standardami europejskimi.
Bibliografia
- Alicandro G., Bisogno A., Battezzati A., Bianchi M. L., Corti F., Colombo C. Recurrent pulmonary exacerbations are associated with low fat free mass and low bone mineral density in young adults with cystic fibrosis. J Cyst Fibros 2014, 13 (3), s. 328–334. DOI: 10.1016/j.jcf.2013.11.001.
- Alvarez J.A., Ziegler T.R., Millson E.C., Stecenko A.A. Body composition and lung function in cystic fibrosis and their association with adiposity and normal-weight obesity. Nutrition2016, 32 (4), s. 447–452. DOI: 10.1016/j.nut.2015.10.012.
- Anabtawi A., Le T., Putman M., Tangpricha V., Bianchi M.L. Cystic fibrosis bone disease: Pathophysiology, assessment and prognostic implications. J Cyst Fibros2019, 18 Suppl 2, s. 48–55. DOI: 10.1016/j.jcf.2019.08.018.
- Bader-Larsen K., Nielsen B.U., Henriksen E., Bryrup T., Leo-Hansen C., Mathiesen I.H.M., Faurholt-Jepsen D., Qvist T., Oturai P., Langdahl B. i in. Body mass, linear growth, and body composition before and after the introduction of elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor among children and adults with cystic fibrosis. Clin Nutr 2025, 54, s. 132–139. DOI: 10.1016/j.clnu.2025.09.008.
- Bellissimo M.P., Zhang I., Ivie E.A., Tran P.H., Tangpricha V., Hunt W.R., Stecenko A.A., Ziegler T.R., Alvarez J.A. Visceral adipose tissue is associated with poor diet quality and higher fasting glucose in adults with cystic fibrosis. J Cyst Fibros 2019, 18 (3), s. 430–435. DOI: 10.1016/j.jcf.2019.01.002.
- Bush A., Amaral M.D., Davies J.C., Simmonds N.J., Taylor-Cousar J.L., & Ranganathan S.C. (Eds.). Hodson and Geddes’ cystic fibrosis (5th ed.) 2023, CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781003262763.
- Calella P., Valerio G., Brodlie M., Donini L.M., Siervo M. Cystic fibrosis, body composition, and health outcomes: a systematic review. Nutrition 2018, s. 55–56, 131–139. DOI: 10.1016/j.nut.2018.03.052.
- Calella P., Valerio G., Brodlie M., Taylor J., Donini L.M., Siervo M. Tools and Methods Used for the Assessment of Body Composition in Patients With Cystic Fibrosis: A Systematic Review. Nutr Clin Pract2019, 34 (5), s. 701–714. DOI: 10.1002/ncp.10247.
- Enaud R., Languepin J., Lagarrigue M., Arrouy A., Macey J., Bui S., Dupuis M., Roditis L., Flumian C., Mas E. i in. Dietary intake remains unchanged while nutritional status improves in children and adults with cystic fibrosis on Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor. Clin Nutr 2025, 50, s. 76–82. DOI: 10.1016/j.clnu.2025.04.027.
- Gomes A., Hutcheon D., Ziegler J. Association Between Fat-Free Mass and Pulmonary Function in Patients With Cystic Fibrosis: A Narrative Review. Nutr Clin Pract 2019, 34 (5), s. 715–727. DOI: 10.1002/ncp.10251.
- Granados A., Beach E.A., Christiansen A.J., Patterson B.W., Wallendorf M., Arbeláez A.M. The association between body composition, leptin levels and glucose dysregulation in youth with cystic fibrosis. J Cyst Fibros 2021, 20 (5), s. 796–802. DOI: 10.1016/j.jcf.2021.06.004.
- Harindhanavudhi T., Wang Q., Dunitz J., Moran A., Moheet A. Prevalence and factors associated with overweight and obesity in adults with cystic fibrosis: A single-center analysis. J Cyst Fibros 2020, 19 (1), s. 139–145. DOI: 10.1016/j.jcf.2019.10.004.
- Henriksen E. H., Nielsen B.U., Jensen C.B., Bryrup T., Dahl C.H., Bader-Larsen K., Leo-Hansen C., Olsen M.F., Jeppesen M., Oturai P. i in. Bone health after 3 years of ETI therapy: a real-world study from the Danish cystic fibrosis cohort. J Cyst Fibros2026. DOI: 10.1016/j.jcf.2026.02.002.
- King S.J., Nyulasi I.B., Strauss B.J., Kotsimbos T., Bailey M., Wilson J.W. Fat-free mass depletion in cystic fibrosis: associated with lung disease severity but poorly detected by body mass index. Nutrition2010, 26 (7–8), s. 753–759. DOI: 10.1016/j.nut.2009.06.026.
- Kinsey L., Winterbottom H., Hudson L., Lal S., Jones A.M., Burden S. A systematic review of the impact of Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor on body composition in people with cystic fibrosis. Eur J Clin Nutr 2025, 79 (8), s. 715–722. DOI: 10.1038/s41430-025-01589-y.
- Leskinen T., Eloranta A.M., Tompuri T., Saari A., Ollila H., Mäkelä J., Niinikoski H., Lagström H. Changes in body composition by age and obesity status in preschool-aged children: the STEPS study. Eur J Clin Nutr2021, 75 (1), s. 57–65. DOI: 10.1038/s41430-020-0678-4.
- Madej P., Mielus M. Ocena stanu odżywienia w mukowiscydozie – nowe wyzwania. Mukowiscydoza 2022, s. 63.
- Mańko M. Wykorzystanie właściwości elektrycznych tkanek w pomiarach biomedycznych metodą impedancji bioelektrycznej. Prace doktorantów Politechniki Lubelskiej – 2020, Lublin, 2020.
- Mielus M., Walicka-Serzysko K., Sands D. Rozpoznawanie i leczenie mukowiscydozy. Podsumowanie wytycznych European Cystic Fibrosis Society 2018. Medycyna Praktyczna, 2019, nr 6.
- Ritchie H., Nahikian-Nelms M., Roberts K., Gemma,S., Shaikhkhalil A. The prevalence of aberrations in body composition in pediatric cystic fibrosis patients and relationships with pulmonary function, bone mineral density, and hospitalizations. J Cyst Fibros 2021, 20 (5), s. 837–842. DOI: 10.1016/j.jcf.2021.04.004.
- Saxby N. i in. Nutrition Guidelines for Cystic Fibrosis in Australia and New Zealand. Bell S, editor. Sydney: Thoracic Society of Australia and New Zealand, 2017.
- Shirley Bezerra M., Zemel B.S., Gallop R.J., Walega R., Donaldson S.H., Frederick C.A., Freedman S.D., Gelfond D., Hoffman L.R., Narkewicz, M.R. i in. Longitudinal changes in bone mineral density after initiation of elexacaftor-tezacaftor-ivacaftor in youth and adults with cystic fibrosis: PROMISE-ENDO. J Cyst Fibros 2026. DOI: 10.1016/j.jcf.2026.01.006.
- Soltman S., Hicks R.A., Naz Khan F., Kelly A. Body composition in individuals with cystic fibrosis. J Clin Transl Endocrinol 2021, 26, 100272. DOI: 10.1016/j.jcte.2021.100272.
- Southern K.W., Castellani C., Lammertyn E., Smyth A., VanDevanter D., van Koningsbruggen-Rietschel S., Barben J., Bevan A., Brokaar E., Collins S. i in. Standards of care for CFTR variant-specific therapy (including modulators) for people with cystic fibrosis. J Cyst Fibros 2023, 22 (1), s. 17–30. DOI: 10.1016/j.jcf.2022.10.002.
- Tamer G., van Santen H.M., Arets H., Snoek D., van der Ent C.K., van der Kamp H.J. Bone mineral density in children and adolescents with cystic fibrosis: a longitudinal study. J Cyst Fibros 2025, 24 (4), s. 749-754. DOI: 10.1016/j.jcf.2025.06.009.
- Turck D., Braegger C.P., Colombo C., Declercq D., Morton A., Pancheva R., Robberecht E., Stern M., Strandvik B., Wolfe S. i in. ESPEN-ESPGHAN-ECFS guidelines on nutrition care for infants, children, and adults with cystic fibrosis. Clin Nutr2016, 35 (3), s. 557–577. DOI: 10.1016/j.clnu.2016.03.004.
- Walsh A., Landers C., Lucey N., Griffin O., Carter S., Corish C.A. Changes to serum lipids, BMI and body composition in adults with cystic fibrosis on Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor (ETI): A scoping review. J Cyst Fibros 2026. DOI: 10.1016/j.jcf.2026.02.015.
- Wilschanski M., Munck A., Carrion E., Cipolli M., Collins S., Colombo C., Declercq D., Hatziagorou E., Hulst J., Kalnins D. i in. ESPEN-ESPGHAN-ECFS guideline on nutrition care for cystic fibrosis. Clin Nutr2024, 43 (2), s. 413–445. DOI: 10.1016/j.clnu.2023.12.017.
Analizator składu ciała metodą BIA (Tanita MC-780). Fot. Paulina Madej

