Pewność siebie to temat tak samo banalny, jak zaniedbywany przez nas notorycznie. Zazwyczaj wiemy, że warto o sobie myśleć dobrze. Przeszkadza nam w tym jedynie obawa przed nadmierną pewnością prowadzącą do zarozumialstwa bądź impertynencji. Jak prawie w każdym przypadku i tu mamy do czynienia ze skrajnościami, które wynaturzają właściwy obraz. W ten sposób zamiast osoby pewnej możemy mieć do czynienia z człowiekiem zarozumiałym lub będącym na drugim biegunie – skrajnie niepewnym. Żadna z tych postaw nie jest korzystna. Arystoteles pisał o złotym środku, czyli o umiejętności szukania równowagi między dwoma przeciwstawnymi sobie czynnikami. W tym ujęciu zdrowa pewność siebie nie jest ani zarozumialstwem, ani wycofaniem, lecz świadomym korzystaniem ze swoich możliwości w odpowiedniej mierze. Dlaczego ta cecha jest ważna? Warto zacząć od tego, czym może skutkować jej brak. Osoby niepewne często są nieśmiałe, mają trudność z zabieraniem głosu w większym gronie i dbaniem o własne granice. Może to prowadzić do poczucia bycia wykorzystywanym. Trudno im odmawiać innym, ponieważ obawiają się odrzucenia. Często też nie mają odwagi pokazać, że myślą inaczej, ponieważ druga strona jest bardzo przekonująca. Wtedy podejmowanie nowych wyzwań częściej jest związane ze stresem niż z przyjemnością działania, co może obniżać skuteczność i satysfakcję z podejmowanych aktywności. Brak pewności siebie sprzyja również łatwiejszemu podporządkowywaniu się autorytetom. Przykładowo lekarz może sugerować, co pacjent „powinien” czuć w danej sytuacji, mimo że chory doświadcza innych dolegliwości, ale brakuje mu odwagi, aby o tym powiedzieć. Podobnie bywa w szkole: nauczyciele również popełniają błędy, jednak niepewny uczeń może nie podejść i nie wyjaśnić, że punkty zostały naliczone niewłaściwie. Tak więc brak tej cechy już na starcie oznacza utratę tego, co dla nas korzystne, i rezygnację z okazji, które mogłyby poprawić funkcjonowanie danej osoby.

Pewność siebie zachęca do działania, wiara we własne możliwości pomaga w zrobieniu pierwszego kroku
Pewność siebie zdecydowanie łączy się z wiarą we własne możliwości. Te dwie jakości wpływają na siebie i wzajemnie wzmacniają. Im częściej człowiek doświadcza, że potrafi poradzić sobie w różnych sytuacjach, tym łatwiej przychodzi mu myślenie: „Spróbuję, mam wpływ, mogę poszukać rozwiązania”. Z kolei wiara we własne możliwości sprawia, że łatwiej jest podjąć działanie, nawet jeśli nie mamy pewności, jaki będzie jego efekt. Nie oznacza to jednak, że pewność siebie i wiara we własne możliwości zawsze rozwijają się równomiernie. W wielu obszarach psychologicznego funkcjonowania zależy to od licznych czynników, m.in. indywidualnych predyspozycji, dotychczasowych przeżyć, sposobu wychowania, otrzymywanego wsparcia oraz aktualnych okoliczności życiowych. Można mieć dużą wiarę w swoje umiejętności w jednym obszarze, a jednocześnie czuć niepewność w innym. Ktoś może pewnie wypowiadać się w pracy, ale mieć trudność z obroną własnych granic w relacjach prywatnych. Inna osoba może dobrze radzić sobie w codziennych obowiązkach, a mimo to wątpić w siebie przy nowych wyzwaniach. Dlatego budowanie pewności nie polega na przekonaniu, że „wszystko mi się uda”, lecz na stopniowym gromadzeniu doświadczeń, które jasno nam komunikują: „Potrafię działać, uczyć się, prosić o pomoc i wyciągać wnioski z trudności”.

Pewność siebie to świadomość własnych możliwości, swobodne z nich korzystanie oraz znajomość swoich mocnych i słabych stron. Osoba pewna siebie również czegoś nie potrafi, w czymś jest słabsza, czegoś się boi, jednak o tym wie i zna sposoby radzenia sobie z trudnościami. Pewność siebie to też zdolność proszenia o pomoc i korzystanie ze wsparcia. Rodzic, który nie zna odpowiedzi na pytanie dziecka, przyzna się do tego i zacznie szukać odpowiedzi, będzie w oczach pociechy o wiele bardziej kompetentny niż wówczas, gdy skłamie. Swoim zachowaniem dorosły bowiem pokaże, jak należy rozwiązywać takie sytuacje. Owe działanie odznacza się sprawczością, która – moim zdaniem – stanowi bazową składową interesującej nas cechy.
Osoby, które dobrze zbudowały własną pewność siebie i wiarę we własne możliwości, nie są ślepe – mają ogląd sytuacji i świadomość własnych ograniczeń. Jest to różne od krytycznej samooceny, kiedy ludzie skupiają uwagę na swoich brakach bez patrzenia na zasoby. Pewne siebie jednostki to niekoniecznie te, które udzielają odpowiedzi na każde pytanie i potrafią się odnaleźć w każdej sytuacji. One znają własne możliwości i czują się ze sobą dobrze. Brak kompetencji lub wiedzy nie osłabia ich dobrego myślenia o sobie, bo są świadome, że nie muszą wszystkiego wiedzieć lub potrafić. Jednakże dzięki temu, że wiedzą, jak korzystać ze wsparcia i chłonąć wiedzę, są w stanie odnaleźć się w trudnych sytuacjach i przyznać do niewiedzy lub braku umiejętności.
„Mierz siły na zamiary”
Sposób budowania obu tych jakości zależy od etapu życia, na jakim jest dana osoba. Inaczej wygląda to w przypadku dziecka (tu odgrywa wagę faza rozwojowa), a inaczej – dorosłego. Jak już wcześniej napisałam, pewność siebie i wiara we własne możliwości powinny mieć dobre podwaliny, a tymi będą dotychczasowe umiejętności, osiągnięcia, sukcesy. I nie chodzi o poważne, duże efekty, lecz o codzienność, np. jak sobie radzimy z życiem. Docenianie zaczyna się od małych kroków. Zauważamy i nazywamy umiejętności, dzięki którym został osiągnięty cel, bądź doceniamy starania. Bo dzięki nim doskonalimy swoje kompetencje. Kiedy zaczynamy dostrzegać, że mamy niezbędne umiejętności do pewnych działań, to zazwyczaj staje się motorem do odważniejszego działania.
Dla dziecka ważne będzie, kto mu pomaga w zobaczeniu jego mocnych stron. Młodsze dzieci z pełną wiarą słuchają swoich opiekunów i polegają na ich opinii. Dlatego, rodzicu, bądź świadomy, w jaki sposób komentujesz działania i zachowania swojego dziecka. Komentarze w stylu: „Możesz się bardziej postarać”, „Udało ci się tym razem”, „Nie przesadzaj, to nic takiego”, „Zostaw, ja zrobię szybciej, nie mamy czasu”, „Ale krzywo”, „No co ty, nie umiesz?”, to oceny, które mówią dziecku, że jest niewystarczające, nie potrafi, przesadza, ma szczęście, a nie umiejętności. Będąc obecnym w codziennym życiu swojej pociechy, zwracaj uwagę na jej starania i nazywaj to, co widzisz, np.: „Widzę, że coraz lepiej wychodzi ci wiązanie sznurowadeł, jesteś wytrwały w ćwiczeniu”, „Dużo starań włożyłeś w to zadanie”, „Widzę, że ci zależy”, „Za każdym razem robisz to lepiej”, „Wiem, że to dla ciebie ważne”, „Jesteś bardzo dokładny”. Podczas budowania pewności u dziecka zaczynamy od doceniania naturalnych kroków rozwojowych: samodzielnego ubierania się, sprzątania zabawek, robienia kanapki itd. Przy starszych dzieciach zainteresujmy się tym, jak dobrze idzie im komunikacja z rówieśnikami, jak dobrze zarządzają własnym czasem, planują naukę, dbają o kulturę – mówią dzień dobry, troszczą się o słabszych, pomagają itp. Nie czekamy na spektakularne efekty i osiągnięcia, żeby chwalić. Dzieci odnoszące sukcesy w sporcie i uczące się, że są doceniane tylko za wysokie noty, również potrzebują informacji o codzienności, o tym, że w tym obszarze też mają kompetencje. Ważne, żeby doceniać na podstawie faktów, a nie ogólników typu: „Jesteś super”, „Fajnie to zrobiłeś”, „Jakie to ładne”. Taka informacja nic nie mówi o umiejętnościach, stanowi jedynie pochwałę, która bez osoby chwalącej nie ma znaczenia. To z kolei powoduje, że warunkujemy dziecko na zewnętrzne opinie, które wpływają na samoocenę, ale nie budują wewnętrznego poczucia sprawczości i pewności siebie, ponieważ kiedy tak wygląda docenienie, dziecko przyzwyczaja się, że musi robić tak, by ktoś był zadowolony, działać, jak ktoś sobie życzy. A niestety nie zawsze druga osoba zauważy działanie, zachwyci się nim albo doceni.

Dla usprawnienia komunikacji i udanych komunikatów zachęcam do zapoznania się z językiem porozumienia bez przemocy i książkę Porozumienie bez przemocy. O języku życia, Marshall B. Rosenberg (Czarna Owca, 2025).
Jeśli jesteś dorosły i sam nie odczuwasz pewności siebie, zacznij od doceniania tego, co robisz na co dzień. Zobacz, że się uczysz, chodzisz do pracy, gotujesz lub kupujesz coś gotowego, bo jesteś świadomy, że nie masz czasu, a chcesz zadbać o siebie. Nasza codzienność złożona jest z mnóstwa działań, które robimy, i to nie tylko dlatego, że musimy, ale wybieramy je, bo chcemy. Chcemy czuć się lepiej, zdrowiej, mieć lepszy humor. Krytyk w środku powie, że to za mało, że trzeba robić jeszcze więcej. Spróbuj stłumić ten głos i skupić się na tym, co zrealizowałeś mimo trudności, niechęci, choroby. Dobrym ćwiczeniem – szczerze polecam – jest codzienne podsumowanie dnia ze znalezieniem pięciu dobrych rzeczy, które udało się nam zrobić. Zacznij od rzeczy oczywistych, np. zrobiłem zakupy, pranie, wziąłem leki, pracowałem, uczyłem się, zadzwoniłem do kogoś, mimo że wcześniej to odkładałem, zjadłem dobry posiłek, miałem przyjemną rozmowę ze znajomym, byłem na treningu itd. Ta codzienność to Twój wysiłek, który wkładasz, żeby mieć dobre życie. Doceniając takie działania, z czasem możesz poczuć się lepiej, bo jednak coś robisz, w dodatku – robisz dobrze. Taka postawa pomaga podnieść poczucie sprawczości, nastrój jest lepszy, a nagrodą jest poczucie, że skoro tyle robimy, to jednak coś nam wychodzi. Za tym idzie większa wiara we własne możliwości. Jeśli z łatwością dostrzegasz już pozytywne aspekty swojej codzienności, spróbuj je określać za pomocą swoich cech i umiejętności, jakie posiadasz. Warto również przyjrzeć się indywidualnym schematom myślowym, które mogą zaburzać pozytywny obraz siebie. Ze schematami można pracować, zachęcam do szukania literatury w tym temacie i polecam książkę Relacje na huśtawce. Jak uwolnić się od negatywnych wzorców zachowań, A. Lev, M. McKay, M. Skeen, P. Fanning (GWP, 2024).

Nie da się zbudować pewności siebie na informacji, że czegoś nie potrafimy. To jak wymagać od kogoś, by został ogrodnikiem, i mówić mu, że jego ręce się do tego nie nadają.
Nieważne, czy dotyczy to dzieci, czy dorosłych – warto doceniać. Dostrzegaj więc to, co potrafisz już robić, zauważ swój wpływ i nazywaj umiejętności, które pomagają Ci w dotarciu do celu. W zależności od umiejętności możemy zacząć od małych sukcesów codzienności, np.: „Zorganizowałem się i jestem na czas”, „Dużo czytałem na ten temat i wiem już więcej”, „Potrafię być dokładny”, „Umiem się dobrze komunikować”, „Odpowiedziałem asertywnie na te prośby”. Nie bagatelizujmy tych sukcesów, gdyż one dają nam podstawę do lepszego myślenia o sobie. Jeśli wiesz, że potrafisz być asertywny w niektórych sytuacjach, to z większą łatwością odmówisz jakiejś osobie, której prośby nie chcesz spełniać.
Kolejnym ważnym aspektem w tym temacie jest odpowiedzialność za własne działania. Jesteśmy ludźmi i popełniamy błędy, warto więc skorzystać z okazji i przekuć nasze porażki w coś dobrego. Im dłużej unikamy odpowiedzialności za to, co zrobiliśmy bądź czego nie zrobiliśmy (a powinniśmy), tym trudniej wrócić do danej sprawy. Takie sytuacje zaczynają budzić w nas lęk i niechęć, przez co nie realizujemy zaplanowanych działań, nie dotrzymujemy słowa, nie wyciągamy wniosków. Natomiast branie na siebie odpowiedzialności sprawia, że z błędnych czynów wyciągamy lekcje i odzyskujemy kontrolę nad sytuacją, a inni postrzegają nas jako bardziej kompetentnych, co wpływa na redukcję poczucia wstydu, winy i obniżamy napięcie. Dzięki temu wszystkiemu kolejne sytuacje będą dla nas łatwiejsze do opanowania.
Z praktyki psychologicznej i psychoterapeutycznej mogę dodać, że bardzo skutecznie wzmacnia porównywanie się z samym sobą. Rozwój człowieka ma miejsce przez całe życie, z wiekiem nabywamy nowych kompetencji. Nikt inny nie jest w takiej samej sytuacji jak Ty i nikt inny nie jest w stanie docenić zmian, których doznałeś. Zobacz, gdzie byłeś rok czy pięć lat temu w danym temacie, a gdzie znajdujesz się obecnie. Dzieci z każdym dniem doskonalą swoje umiejętności, jazda na rowerze może być dla niektórych krokiem milowym, jeśli wcześniej odczuwały przed nią lęk albo miały z nią złe doświadczenia. Kiedyś dziecko potrafiło zrobić kanapkę, później przyrządzało pełne śniadanie, a obecnie robi naleśniki, które rodzina je ze smakiem. Ty sam wcześniej mogłeś mieć trudność z odzywaniem się w urzędach, a dziś sam załatwiasz swoje sprawy. Możliwe, że osoba lękowa miała obawy przed wyjściem z domu, a dzisiaj chodzi na spacery – i to jest ogromne osiągnięcie. Każdy jest inny i każdy powinien patrzeć na siebie. Jeśli chcesz się do kogoś porównać, zrób to tylko dla inspiracji, że można i warto próbować, że da się zrobić coś w ten właśnie konkretny sposób. Zamiast tworzyć wobec siebie oczekiwania, zacznij doceniać swoją sprawność, komunikację, mądrość, spokój, poczucie humoru, wsparcie dookoła siebie. Zobacz, dokąd doszedłeś!
Grafiki w tym artykule są wygenerowane z pomocą AI

