Szkoła powinna być miejscem nauki, rozwoju i bezpieczeństwa. Niestety, coraz częściej staje się również przestrzenią, w której uczniowie są szykanowani, prześladowani ze strony rówieśników. Choć temat ten bywa niewygodny, nie można go dłużej ignorować. Przemoc rówieśnicza to problem realny, poważny i – co najgorsze – często ukrywany.
W dniach 29 września–3 października 2025 r. odbyła się ogólnopolska inicjatywa Ministerstwa Edukacji Narodowej. W przedszkolach realizowano „Tydzień o Budowaniu Relacji”, a w szkołach i placówkach oświatowych – „Tydzień o Przeciwdziałaniu Przemocy Rówieśniczej”. To był czas, w którym wspólnie próbowano pokazać, jak ważne jest tworzenie bezpiecznych miejsc nauki i jak istotne – budowanie relacji opartych na szacunku 1. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę od 2013 r. regularnie prowadzi diagnozę tego zjawiska wobec dzieci w Polsce. Badanie jest przeprowadzane cyklicznie co 5 lat. Wyniki pokazują, że 44% młodych osób doświadczyło przemocy psychicznej, a 48% – fizycznej. Okazuje się, że owe zjawisko dotknęło aż 79% dzieci i nastolatków w Polsce przynajmniej raz w życiu. Coraz częściej przybiera ona formy wykluczania, hejtu w Internecie czy szantażu. Dlatego tak ważne jest, by rozmawiać o tym jak rozpoznawać zagrożenia, w jaki sposób reagować, gdy dzieje się coś złego, i jak budować zdrowe relacje w szkole, przedszkolu i poza nimi 2.
Czym jest przemoc rówieśnicza?
Istnieje wiele definicji i używa się różnych terminów dla określenia tego problemu. Agresja to pojęcie najbardziej ogólne, pod którym rozumie się świadome podejmowanie wrogich działań w celu wyrządzenia krzywdy. Przemoc jest terminem nieco węższym. Dochodzi do niej wówczas, gdy agresor wykorzystuje swoją przewagę nad ofiarą. Może być liczebna, fizyczna, psychiczna lub o charakterze formalnym. Z kolei bullying (tłumaczony jako agresja w szkole, agresja rówieśnicza, przemoc w szkole, przemoc rówieśnicza) ma miejsce wtedy, gdy działanie ma na celu wyrządzenie przykrości lub krzywdy (intencjonalność), ma charakter systematyczny (powtarzalność), a ofiara jest słabsza od sprawcy bądź grupy sprawców (nierównowaga sił) 3.
Przemoc rówieśnicza to działania jednej lub kilku osób dążących do skrzywdzenia innego ucznia. Może przybierać różne formy: od wyśmiewania, wykluczania z grupy, poprzez groźby, popychanie, aż po bicie czy cyberprzemoc. Często nie ogranicza się do jednorazowego incydentu, lecz ma charakter długotrwały, co u ofiary tych działań prowadzi do poważnych konsekwencji psychicznych i emocjonalnych.
„To tylko żart” – czyli bagatelizowanie problemu
Wielu sprawców tłumaczy swoje zachowanie jako „żart” albo „zabawę”. Jednak dla ofiary nie ma w tym nic zabawnego. Długotrwałe narażenie na przemoc może prowadzić do lęków, depresji, zaburzeń snu, a nawet myśli samobójczych 4.
Co gorsza, osoby podlegające nękaniu często milczą z obawy przed odwetem lub brakiem zrozumienia ze strony dorosłych.
Doświadczenie przemocy to nie tylko szkolna udręka. Często wpływa też na codzienne funkcjonowanie ucznia w postaci:
- negatywnego stosunku do całego kontekstu szkolnego,
- niskiej frekwencji,
- problemów z nauką,
- samotności,
- braku rówieśniczej grupy wsparcia (a jak pokazują badania nad dobrostanem, to jego najważniejszy wymiar),
- wycofania społecznego i izolacji,
- depresji i zaburzeń lękowych,
- nieadaptacyjnej regulacji emocji,
- a także tendencji samobójczych5.
Szkoła ma obowiązek reagować
Każda szkoła powinna mieć procedury przeciwdziałania prześladowaniu. Nauczyciele, pedagodzy i wychowawcy muszą być czujni i reagować na wszelkie sygnały – nawet jeśli wydają się błahe. Również rodzice powinni zwracać uwagę na nagłe zmiany w zachowaniu dziecka, takie jak: niechęć do chodzenia na zajęcia, wybuchy złości lub wycofanie.
W placówkach oświatowych funkcjonują procedury przeciwdziałania przemocy rówieśniczej. Przede wszystkim stawia się na profilaktykę i edukację. Zadaniem szkoły jest wdrażanie działań promujących empatię, tolerancję i rozwiązywanie konfliktów w ugodowy sposób. W tym celu zadbano o:
- programy wychowawcze i profilaktyczne,
- zajęcia z wychowawcą i pedagogiem polegające na regularnych rozmowach z młodzieżą o przemocy, jej formach i konsekwencjach,
- szkolenia dla nauczycieli wskazujące, jak rozpoznawać i reagować na sygnały dotyczące nękania,
- współpracę z rodzicami opierającą się na informowaniu rodziców o działaniach szkoły i angażowaniu ich w rozwiązywanie problemów wychowawczych.
Szkoła ma obowiązek rozpoznawać sytuacje przemocowe. W tym celu prowadzone są obserwacje zachowań uczniów przez wszystkich pracowników. Tworzy się anonimowe skrzynki zaufania lub możliwości zgłaszania problemów online. Dzieciom umożliwia się swobodny kontakt z pedagogiem lub psychologiem.
Najważniejsze jest reagowanie na prześladowanie, szykanowanie i podobne zjawiska, a reakcja powinna być natychmiastowa – wszelkie przypadki muszą być potraktowane poważnie i od razu zgłoszone wychowawcy, pedagogowi lub dyrekcji.
Każda szkoła wypracowuje sobie swój system działania w takiej sytuacji, ale zawsze prowadzi się:
- rozmowę z ofiarą i świadkami (w bezpiecznych warunkach, bez obecności sprawcy),
- rozmowę ze sprawcą (w obecności wychowawcy czy też pedagoga, a także rodziców).
W placówkach, gdzie dochodzi do przemocy rówieśniczej, stosuje się adekwatne do sytuacji środki wychowawcze (rozmowę, upomnienie, kontrakt, prace społeczne, naganę, przeniesienie do innej klasy). W cięższych przypadkach o problemie powiadamia się kuratorium, poradnię psychologiczno-pedagogiczną lub policję (jeśli doszło do przestępstwa) 6. Stale także monitoruje się zachowania sprawcy i pracuje z nim oraz jego rodzicami.
Kluczowe jest również wsparcie dla ofiary. Powinno się zapewnić jej przede wszystkim opiekę psychologiczną i emocjonalną, ale też możliwość przeniesienia do innej klasy (na prośbę dziecka lub rodzica). Stały kontakt pedagoga z uczniem oraz monitorowanie jego stanu psychicznego i bezpieczeństwa to konieczność. Jeśli to możliwe, należy zadbać o zorganizowanie mediacji lub działań integracyjnych w klasie.
Pracownicy szkoły lub dyrektor mają obowiązek każde wydarzenie dokładnie opisać i udokumentować. Informacja powinna zostać przekazana rodzicom wszystkich zaangażowanych stron. W razie potrzeby dana placówka współpracuje z innymi instytucjami: poradniami, sądem rodzinnym, kuratorem, policją.
Każda szkoła ma obowiązek posiadania wewnętrznego systemu przeciwdziałania przemocy, który jest częścią:
- statutu,
- programu wychowawczo-profilaktycznego,
- procedur reagowania w sytuacjach kryzysowych.
O omawianym zjawisku trzeba mówić, aby przerwać czas milczenia. Niestety przemoc rówieśnicza nie zniknie sama. Potrzebna jest współpraca całej społeczności szkolnej – uczniów, nauczycieli i rodziców. Tylko działając razem, możemy stworzyć miejsce, w którym każdy będzie czuł się bezpieczny i szanowany.
Gdzie szukać pomocy?
Poniżej podaję ważne numery telefonów, pod którymi można uzyskać wsparcie:
- Dla dzieci i młodzieży: 116 111 – całodobowy, bezpłatny i anonimowy telefon zaufania;
- Dla dzieci i młodzieży (inna linia): 800 12 12 12 – całodobowa linia prowadzona przez Biuro Rzecznika Praw Dziecka;
- Dla rodziców, nauczycieli: 800 100 100 – bezpłatna i anonimowa pomoc telefoniczna oraz online w sprawach bezpieczeństwa dzieci;
- Dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123 – wsparcie psychologiczne;
- W nagłych przypadkach, gdy życie lub zdrowie są zagrożone: 112 – numer alarmowy.
I najważniejsze!
Jeśli jesteś ofiarą – nie bój się mówić. Zgłoś sytuację zaufanemu nauczycielowi, pedagogowi lub rodzicom.
Jeśli jesteś świadkiem – nie bądź bierny. Reagując, możesz uratować komuś zdrowie, a nawet życie.
Jeśli jesteś sprawcą – zastanów się, jakie konsekwencje może mieć twoje zachowanie. Przemoc nie jest oznaką siły, lecz słabości.
Bibliografia
1 Tydzień o Przeciwdziałaniu Przemocy Rówieśniczej 2025. Wspólnie budujemy bezpieczne i pełne szacunku szkoły
2 Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023,
3 K. Makaruk, Przemoc rówieśnicza, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę,
4 J. Węgrzynowska, Dzieci doświadczające przemocy rówieśniczej, Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, Vol. 15 nr 1 (2016),
5 Prześladowanie i przemoc rówieśnicza. Czym jest, jak je rozpoznać i w jaki sposób reagować?