Dlaczego młody człowiek rani sam siebie – o samookaleczeniach wśród dzieci i młodzieży

Niestety dane są przerażające. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę opublikowała dane z prowadzonych przez siebie statystyk. Każdego dnia ponad 19 młodych osób dzwoniło lub pisało na ich numer zaufania w sprawie myśli, zamiarów i prób samobójczych. Blisko 30 osób dziennie mówiło o lękach i niepokoju, które nie pozwalają im normalnie funkcjonować, a 9 osób o samookaleczeniach. W 2022 r. konsultanci linii 116 111 podjęli 885 interwencji ratujących życie lub zdrowie dzieci. Wśród dzieci i młodzieży odnotowuje się obecnie 30% więcej stanów lękowych, 130% więcej samookaleczeń, 180% więcej myśli, zamiarów i prób samobójczych 1.

Rodzic odkrywający fakt, że jego dziecko się okalecza, przeżywa ogromny szok. To, że dzieci się samookaleczają, najczęściej zostaje wykryte przypadkiem. Młody człowiek przeżywający często zaburzenia nastroju, mający słabą odporność psychiczną, a także trudności w radzeniu sobie z emocjami wybiera właśnie tę drogę, by dać im upust. Samookaleczenie należy do grupy zachowań autodestrukcyjnych. Takie zachowania stanowią bardzo duży obszar badawczy i zalicza się do nich wiele destruktywnych i wrogich czynów, które kierowane są przeciw własnemu ciału. Są one ryzykowne i groźne dla życia bądź zdrowia. Do ostrych, bezpośrednich form autodestruktywności zaliczyć trzeba samobójstwo oraz samookaleczenie, natomiast do pośrednich wliczamy różnorodne zachowania destruktywne o negatywnych konsekwencjach fizycznych i psychologicznych (np. zaburzenia odżywiania, nadużywanie substancji psychoaktywnych, zachowania impulsywne, ryzykowne, nieprzestrzeganie zaleceń lekarzy).

Oczywiście bezpośrednie i pośrednie przejawy autoagresji mogą ze sobą współwystępować. Tworzy się wówczas różnorodny obraz kliniczny, m.in. samookaleczanie wraz z próbą samobójczą, jadłowstręt psychiczny wraz z samookaleczeniem, bulimia psychiczna wraz z nadużywaniem substancji psychoaktywnych i próbami samobójczymi i tak dalej 2.

W niniejszym artykule skupię się na samookaleczeniach, inaczej nazywanych samouszkodzeniami. Są to przeprowadzane z własnej woli i najczęściej z niewielkim zagrożeniem dla życia, a przede wszystkim pozbawione intencji samobójczych uszkodzenia własnego ciała, które nie są akceptowane społecznie.

Występująca wśród dzieci autoagresja ma na celu zmniejszenie dyskomfortu psychicznego i uwarunkowana jest różnorodnymi czynnikam 3.

Samookaleczenia są znakiem ostrzegawczym, że młody człowiek przeżywa intensywnie bardzo trudne oraz przykre sytuacje, z którymi nie potrafi sobie poradzić. Jedyną możliwą formą, pozwalającą na danie upustu własnym emocjom, jest ranienie własnego ciała. Dzieci, raniąc się fizycznie, często próbują ukarać same siebie, a także pośrednio dorosłych, na których się w jakiś sposób w danej sprawie zawiodły. Niestety samookaleczenie sprawia, że zarówno młody człowiek, jak i jego rodzice przeżywają tę sytuację jeszcze mocniej. Najczęściej popełnianym błędem przez dorosłych, którzy odkrywają prawdę o swoim dziecku, jest zarzucanie dziecka swoimi emocjami związanymi z tym tematem. Psycholog Małgorzata Tomaszewska podaje szereg komentarzy, których trzeba unikać jak ognia, ponieważ zupełnie nie przyczyniają się do poprawy komunikacji pomiędzy dzieckiem samookaleczającym się a jego rodzicem.

Należy unikać następujących sformułowań:

  • „Nie martw się, wszystko się ułoży”;
  • „Nie przejmuj się”;
  • „Wyrośniesz z tego”;
  • „Ogarnij się”;
  • „Chyba nie chcesz mnie wprowadzić do grobu?”;
  • „Musisz wyjść na ludzi”;
  • „Weź się w garść”;
  • Nie mogę znieść tego, co sobie robisz” 4.

Warto tu wymienić następujące sytuacje, które mogą przerosnąć możliwości dziecka:

  • przemoc fizyczna i psychiczna,
  • nadużycie seksualne,
  • bullying szkolny,
  • poczucie odrzucenia i izolacji od grupy,
  • silne konflikty w rodzinie,
  • nagła utrata kogoś bliskiego,
  • nagła zmiana sytuacji życiowej,
  • trudności separacyjne,
  • nadmierny krytycyzm.

Wówczas dzieciom najczęściej towarzyszą emocjonalne konsekwencje, takie jak:

  • poczucie bezsensu,
  • poczucie braku wyjścia,
  • przytłaczający smutek,
  • paraliżujący lęk,
  • złość,
  • wewnętrzny niepokój,
  • wzmożona drażliwość,
  • brak zaufania do dorosłych 5.

W jaki sposób młodzi ludzie okaleczają swoje ciało? Najczęściej nacinają skórę różnymi ostrymi przedmiotami, zaczynając od rąk – nadgarstków i przedramion. Z czasem wybierają miejsca, które nie są widoczne na pierwszy rzut oka, czyli uda i brzuch. Rzadziej wybierają formę rozdrapywania starych ran, gryzienia czy przypalania skóry 6.

W jaki sposób wspomóc młodego człowieka? Priorytetowe jest wzmacnianie odporności psychicznej nastolatków oraz dbanie o bliskie relacje emocjonalne, głównie w rodzinie. W przypadku kryzysu psychicznego warto skorzystać ze wsparcia ośrodka interwencji kryzysowej.

Oto kilka form pomocy:

  • dialektyczna terapia behawioralna łącząca elementy terapii indywidualnej i grupowego treningu umiejętności,
  • karty obserwacji,
  • interwencje w sytuacjach kryzysowych,
  • interwencje w środowisku,
  • terapia rodzinna,
  • trening umiejętności dla rodzin,
  • spotkanie zespołu konsultacyjnego,
  • w razie potrzeby – farmakoterapia.

W celu leczenia osób, które dokonują samookaleczeń, wykorzystuje się z sukcesami metodę terapii poznawczo-behawioralnej.

Bardzo ważne jest pracowanie nad własnymi myślami, przekonaniami, a także postrzeganiem siebie, swojej przyszłości. Wszystkie te terapie mają na celu wzmocnienie odporności psychicznej młodego człowieka oraz jego wyjście z kryzysu. Inną terapią z powodzeniem wykorzystywaną jest terapia poprzez twórczość, która polega na tym, że wytwory danej osoby stają się narzędziem do wyrażania własnych emocji. W tej terapii uczy się młodego człowieka pozytywnego postrzegania swojego ciała, akceptowania go i dbania o nie 7.

Pandemia, życie w wirtualnym świecie, brak odpowiednich wzorców zachowania, problemy w domu rodzinnym i wśród rówieśników to tylko nieliczne z naprawdę wielu trudności, z jakimi styka się dzisiejszy młody człowiek. Zachowania autoagresywne, zwłaszcza samookaleczenia, są reakcją na to, z czym mierzy się dzisiejsza młodzież. Dobre relacje z rówieśnikami, poczucie bezpieczeństwa i przynależności do grupy i rodziny są buforami dającymi młodym osobom psychiczną pomoc. Stosowane dziś wszelkiego rodzaju terapeutyczne rozwiązania mają pomóc im wytworzyć w sobie zdolność samoobrony i samoregulacji emocjonalnej. Trzeba także pamiętać, że pomoc i wsparcie ze strony rodziny są wartością niezwykle ważną, ale nie najważniejszą. Konieczna w przypadkach samookaleczeń jest pomoc psychologiczna lub psychoterapeutyczna oraz psychiatryczna. Trzeba pamiętać, że samookaleczanie to poważna sprawa, w której trzeba poradzić się specjalistów. Pomogą oni poprawić komunikację między członkami rodziny, a dzięki odpowiednio dobranej terapii zmieni się relacja między nimi.

Przypisy

  1. https://fdds.pl/o-fundacji/co-nowego-w-fundacji/30-wiecej-lekow-130-wiecej-samookaleczen-180-wiecej-mysli-zamiarow-i-prob-samobojczych.html. ↩︎
  2. W. Radziwiłłowicz, Autoagresja, samobójstwa i samookaleczenie, s. 559, https://www.researchgate.net/publication/341000007_Autoagresja_-_samobojstwa_i_samookaleczenia. ↩︎
  3. M. Sroka-Ossowska, Samookaleczenia dzieci i młodzieży – przyczyny, objawy, pomoc, ↩︎
  4. K. Półrola-Miętka, Samookaleczenie u dzieci i młodzieży – rola rodziców we wspieraniu terapii, https://www.centrumdobrejterapii.pl/materialy/samookalecznie-u-dzieci-i-mlodziezy-rola-rodzicow-we-wspieraniu-terapii/. ↩︎
  5. N. Perek, Samookaleczenie wśród uczniów – jak reagować na samookaleczenie dzieci i młodzieży, https://epedagogika.pl/top-tematy/samookaleczenia-wsrod-uczniow-jak-reagowac-na-samookaleczenia-dzieci-i-mlodziezy-6303.html. ↩︎
  6. https://osrodekintra.pl/samookaleczanie-u-nastolatkow-przestalo-byc-nosnym-tematem-to-wcale-nie-znaczy-ze-zrozumielismy-problem-i-wiemy-jak-reagowac/. ↩︎
  7. M. Sroka-Ossowska, Samookaleczenia dzieci i młodzieży – przyczyny, objawy, pomoc, https://avigon.pl/blog/samookaleczenia-dzieci-i-mlodziezy-przyczyny-objawy-pomoc. ↩︎